Palilula

Palilula je jedna od najvećih beogradskih opština po površini i jedna od najpodeljenijih po karakteru. Na desnoj obali Dunava to je uži centar grada: ulice oko Tašmajdana, Crkva Svetog Marka i Palilulska pijaca, a dalje ka istoku posleratni stambeni blokovi Karaburme i Višnjičke Banje.

Preko Pančevačkog mosta opština postaje nešto sasvim drugo — ravnica Pančevačkog rita, u kojoj se Krnjača, Kotež, Borča i Ovča šire između njiva i kanala sve do granice sa Pančevom. Popis iz 2022. zabeležio je 182.624 stanovnika, uz prosečnu starost od 41,7 godina.

Ime se tradicionalno objašnjava starim obraćanjem putniku — „pali lulu” — na izlasku iz varoši u šancu, a Palilula je zaista nastala kao spoljna mahala izvan te linije. Stariji je ipak Tašmajdan: kamenolom iz kog je vađen kamen za gradnju Beograda, kasnije groblje, pa od dvadesetog veka jedan od centralnih gradskih parkova.

Crkva Svetog Marka dovršena je krajem tridesetih godina, u srpsko-vizantijskom stilu. S druge strane Dunava priča je o vodi: Pančevački rit bio je močvara sve dok tokom dvadesetog veka nije isušen i naseljen — najpre kolonistima, a potom uglavnom stihijskim širenjem Borče i Krnjače.

Palilula su zapravo dva tržišta pod istim imenom i izbor se svodi na to koju obalu Dunava prihvatate. Prosečna postignuta cena novogradnje u opštini iznosi 1.956 €/m², uz prosečnu neto platu od 1.154 €, a gradnja je ravnomerna: 910 odobrenih i 1.480 završenih stanova godišnje u poslednjim izveštajnim periodima.

Desna obala odgovara onima koji žele stvarno centralnu adresu bez cena Vračara i Starog grada, a spremni su da prihvate stariji stambeni fond i buku ulice. Leva obala odgovara porodicama koje kupuju kvadrate i dvorište — i ne odgovara nikome čiji dan zavisi od toga da u centar stigne u predvidljivo vreme.

Svakodnevica se razlikuje od kraja do kraja, ali su osnovni sadržaji dobro pokriveni: 129 supermarketa, 51 apoteka, 32 škole i 24 vrtića, odnosno 0,17 škola na 1.000 stanovnika, uz 21 zabeleženu bolnicu i kliniku. Najjači adut je zelenilo — 109 parkova i zelenih površina, od Tašmajdana do otvorenog poljoprivrednog pejzaža rita — i 192 sportska objekta.

Izlazaka je najviše bliže centru: ukupno 238 restorana i kafića, odnosno 1,26 na 1.000 stanovnika. Kulturnih sadržaja je malo, svega devet zabeleženih, ali je centar grada blizu. Visoko obrazovanje ima 31,3% stanovnika.

Sve sa leve obale sliva se na Pančevački most i taj jedan prelaz određuje ritam svakodnevnog putovanja; Zrenjaninski i Pančevački put vode dalje ka Zrenjaninu i Pančevu. Pomaže gradska železnica BG Voz, koja od Batajnice kroz grad ide do Ovče, sa stajalištem u Krnjači, i u špicu je često pouzdanija od automobila.

Autobusi pokrivaju Borču, Kotež i sela, ali takt postaje ređi što se više udaljavate. Uža Palilula je druga priča: gusta, ravna i pešačka, sa tramvajskim i autobuskim linijama i centrom grada na dohvat ruke. Drumom se iz opštine brzo izlazi ka Banatu i industrijskom pojasu oko Pančeva.