Novi Sad

Novi Sad je drugi grad Srbije i administrativni centar Vojvodine, položen na ravnoj levoj obali Dunava, tamo gde se panonska ravnica završava u reci. S druge strane vode su Petrovaradin i prvi obronci ka Fruškoj gori, pa grad ima i potpuno ravnu i brdovitu stranu. Popis iz 2022. zabeležio je 368.967 stanovnika, prosečne starosti 40,8 godina.

Grad se čita u slojevima: zbijeno austrougarsko jezgro sa niskim blokovima i pešačkim ulicama, široki bulevari iz socijalističkog perioda, soliteri na Limanu, Detelinari i Novom naselju i pojas novogradnje koji se širi ka obodu. Manji je i mirniji od Beograda i još uvek se ponaša kao grad koji se može preći peške.

Grad je nastao 1694. kao naselje srpskih trgovaca, zanatlija i dunavskih lađara na močvarnoj obali naspram habzburške tvrđave u Petrovaradinu. Godine 1748. građani su od Marije Terezije otkupili povelju i naselje je postalo slobodan kraljevski grad pod latinskim imenom Neoplanta.

Tokom devetnaestog veka bio je kulturna prestonica Srba pod habzburškom vlašću i dobio nadimak Srpska Atina: Srpsko narodno pozorište osnovano je ovde 1861, a Matica srpska preselila se iz Pešte 1864. Artiljerija sa tvrđave razorila je veliki deo varoši 1849, a obnova koja je usledila oblikovala je jezgro kakvo i danas stoji. Univerzitet je osnovan 1960, za njim su došli industrija i stambeni blokovi uz reku, a 2022. grad je poneo titulu Evropske prestonice kulture.

Razlog da se ovde živi jeste mera. Grad od 368.967 stanovnika nosi univerzitet, bolnički sistem, pozorišta i stvarno tržište rada, a centar se i dalje prelazi peške. To se vidi i u brojkama: prosečna neto plata je 1.183 €, a 35,5% stanovnika ima visoko obrazovanje, što ovamo dovodi IT, inženjerske i akademske poslodavce.

Gradi se brzo — 4.911 izdatih dozvola za stanove godišnje i 4.398 završenih — uz prosečnu postignutu cenu novogradnje od 1.966 €/m². Poštena druga strana: taj tempo menja stare prizemne delove grada, sve se sliva na mali broj dunavskih mostova, leta u ravnici su vrela a zime maglovite, i karijere sa visokim plafonom i dalje često znače put za Beograd.

Svakodnevica je u centru neobično pešačka i okrenuta reci. Štrand, peščana plaža na Dunavu, leti radi kao gradska dnevna soba, Dunavski park je na ivici starog jezgra, a Futoška i Riblja pijaca i dalje određuju ritam subotnjeg prepodneva. Prema podacima OpenStreetMap-a, na području grada mapirano je 773 restorana, 324 parka i zelene površine, 582 sportska objekta, uz 80 škola i 69 vrtića — brojke sa kojima porodični život realno funkcioniše.

Stanovništvo je mešavina starosedelačkih vojvođanskih porodica, velikog studentskog tela Univerziteta u Novom Sadu i onih koji su došli iz Beograda ili iz inostranstva po sporiju verziju istog grada. Fruška gora i Sremski Karlovci dovoljno su blizu da stanu u jedno popodne.

Kroz Novi Sad se lako prolazi i iz njega se lako izlazi. Bulevar oslobođenja je glavna osovina, a tri mosta — Varadinski, Most slobode i Žeželjev — nose sav saobraćaj preko Dunava ka Petrovaradinu i Sremu; upravo je to usko grlo mesto na kojem gužva stvarno boli. Auto-put E-75 vodi na jug ka Beogradu i na sever ka Subotici i mađarskoj granici.

Brza pruga otvorena 2022. spustila je put do Beograda znatno ispod jednog sata i time promenila način na koji mnogi ovde rade. U samom gradu nema ni metroa ni tramvaja, samo autobusi, pa su periferna naselja zavisnija od automobila nego centar. Teren je potpuno ravan, što biciklu daje realnu prednost. Sopstvenog putničkog aerodroma nema — leti se iz Beograda.