Pančevo, varoš na ušću Tamiša

Na levoj, banatskoj obali, tamo gde Tamiš ulazi u Dunav, leži Pančevo, južnobanatska varoš sedamnaestak kilometara severoistočno od centra Beograda. Ravno je do kraja: 77 metara nadmorske visine i nijedno brdo na četrdeset kilometara unaokolo. Popis iz 2022. beleži 115.454 stanovnika na administrativnoj teritoriji od oko 756 kvadratnih kilometara, u koju ulazi i devet sela; u samoj varoši živi 73.401. Prosečna starost stanovnika je 43,6 godina.

Pančevci se kolebaju između dve slike o sebi — banatski grad za sebe i produženo predgrađe Beograda — a pozivni broj 013 i PA tablice nose kao znak pripadnosti. Staro gradsko jezgro najbolje je sačuvano habzburško vojnokrajiško jezgro u srpskom gradu ove veličine, dok je gradska teritorija spomenicima kulture najbogatija u Srbiji: 55 zaštićenih, od toga tri od izuzetnog i trinaest od velikog značaja, uz još 39 spomenika.

Dunav je od 1739. do 1918. bio međunarodna granica: Habzburzi prema osmanskom, pa srpskom Beogradu. Austrija je šezdesetih godina 18. veka uredila Banatsku vojnu granicu i Pančevu dala sedište Dvanaeste nemačko-banatske graničarske regimente, čiji spisi iz 1765. otvaraju Istorijski arhiv.

Franja II je 1794. spojenoj srpskoj i nemačkoj opštini priznao status slobodne vojne komunitete; molbu su u Beč odneli kolar Jozef Urban i trgovac Nikola Rusović. Srpsko crkveno pevačko društvo iz 1838, kojim je Davorin Jenko dirigovao 1863–65, važi za najstarije sačuvano u Srbiji; Kamenko i Pavle Jovanović otvorili su 1870. prvu srpsku štampariju u varoši, a Pančevac od 13. aprila 1869. drži se za najstariji lokalni list u Srbiji.

Pivarska koncesija Abrahama Kepiša iz 1722. po ovdašnjem računanju najstarija je na Balkanu; Ignjat Vajfert ju je 1847. kupio i podigao najveću pivaru na Balkanu. Nemci su 21. i 22. aprila 1941. na pravoslavnom groblju obesili i streljali po osamnaest ljudi, među njima Darinku Šiškulović. Azotara je u Vojlovici proradila novembra 1962, rafinerija krajem 1968.

Centar je zbijen i pešački, a kad zatreba prestonica, voz je donosi za dvadeset četiri minuta. Zaštićeno jezgro — Trg kralja Petra I, Trg slobode i ulice koje ih spajaju — nije muzejska kulisa nego deo grada u kome se stanuje, pa fasade, stolarija i izlozi podležu režimu zaštite. Šalteri su na dohvat ruke: Gradska uprava i uslužni centar na Trgu kralja Petra I, pa APR, PIO, RFZO, trezor i osamnaest bankarskih filijala u krugu od nekoliko stotina metara.

Brojke uz koje se računa: prosečna neto mesečna plata 1.041 evro u aprilu 2026, prosečna postignuta cena novogradnje 1.337 evra po kvadratu za 2024. Ni mane se ne kriju: jedini fakultet u gradu je privatni stomatološki i visokoobrazovanih je 20,5 odsto, zime umeju da budu sive i maglovite, košava duva danima, a komaraca ima toliko da grad svake godine sprovodi larvicidni tretman i zaprašivanje.

Uveče se izlazi na korzo, i od tog reda se ne odstupa: Trg kralja Petra I prelazi u Njegoševu, Zmaj Jove Jovanovića, Masarikovu i Nikole Tesle, sve do Trga Đorđa Vajferta, a najgušće je petkom i subotom. Leti se težište seli na zapad, na Kej Radoja Dakića — šetalište, klupe, roštilji, igralište, sprave za vežbanje na otvorenom, ograđen prostor za pse i obnovljena staza koja ide oko 2,5 kilometara do svetionika.

Uprava i komunalne službe rade jutarnju smenu i zatvaraju ranije nego beogradske, pekare otvaraju pre svitanja, a nedeljom se trguje kratko. Leta su vrela i panonska, zime vlažne i sive, a košava, jugoistočni vetar iz Đerdapa koji duva na mahove, najjača je u rano jutro i obično se zadrži dva do tri dana. Prostora za slobodno vreme ne fali, 74 parka i 139 sportskih objekata, a najkraći put do poznanstava vodi kroz neki od 128 klubova Sportskog saveza Pančevo: svet se ovde lako pozdravlja, a sporo otvara.

Grad živi uz Tamiš; dunavska strana je luka i industrijski rub. Preko vode, naspram centra, je Gradska šuma — oko 300 hektara dvovekovne ritske šume, bela topola, jasen, lužnjak i vrba, 63 vrste ptica, mešovita kolonija čaplji i crna roda. Mosta nema, prelazi se čamcem s gradske obale; kroz šumu vodi oko četiri kilometra obeležene staze Stari Tamiš.

Na ušću stoje dva svetionika od žute cigle iz 1909, ugašena od šezdesetih i zaštićena od 1972. Nasip Pančevačkog rita, devedeset kilometara dug i pet visok, ravan je i bez saobraćaja — trkačima i biciklistima najbolja podloga u okolini. Petnaestak kilometara južno je Park prirode Ponjavica kod Omoljice, zaštićen od 1995: rukavci, osmatračnica, lokvanji; Ivanovačka ada, na dvadesetak, spomenik je prirode od 2009, a Ivanovački dunavac uz nju najpoznatija je ovdašnja voda za pecanje.

Kačarevačko jezero na trinaest kilometara je porodično kupalište. Izveštaj za sezonu kupanja 2025. nije preporučio nijedno praćeno rečno mesto, Tamiš nema spasioce, pa se pliva na zatvorenom bazenu SRC Strelište. Veslački klub Tamiš postoji od 5. novembra 1922.

Za trpezom je Srednja Evropa, dobro popaprena: slanina, kobasica, kulen i čvarci, paprikaš i gulaš, zimi sarma, riblja čorba iz Tamiša i Dunava, a štrudla se podrazumeva. Iz starog rečnika održali su se rinflajš, grenadirmarš, taške i šmarn. Banatski sir prodaju proizvođači na Zelenoj pijaci u Ulici oslobođenja: 700 poljoprivrednih i 250 industrijskih tezgi, mlečna, riblja i pekarska hala; svoje pijace imaju Strelište, Tesla, Kotež, Sodara i svako selo.

Buvljaka su dva: Robna pijaca „Aerodrom“ i nedeljni stari buvljak. Kafanski niz vodi od Trga kralja Petra I Njegoševom i Vojvode Radomira Putnika do Trga slobode i Trga mučenika. Čarda Šajka je preko vode, u Gradskoj šumi: zvoni se na pristaništu i čamac dođe.

Od pivarskog nasleđa radi zanatska pivara Dilemma s pivnicom na Trgu slobode; Vajfertov kompleks je izgorela ruševina, zatvorena za javnost. Specijalti kafa se pije na dva mesta: Treći prostor u Njegoševoj i Coffee District u Moše Pijade. Kačarevo dvanaest kilometara severno svakog februara diže Slaninijadu, najveće okupljanje u opštini.

Narodni muzej Pančevo osnovan je 1923. zaslugom dr Branislava Jankulova, a od 1965. je u Magistratu na Trgu kralja Petra I; čuva verziju Seobe Srba Paje Jovanovića, radove Uroša Predića, obnovljenu zastavu Srpske Vojvodine iz 1848/49. i Okovano stablo, esnafski amblem grada. Program uz njega drže Kulturni centar Pančeva, čija je sala dovršena 28. decembra 1947, i Dom omladine.

Galerija savremene umetnosti radi od 1976. i preselila se 2024, Galerija Milorada Bate Mihailovića na smenu izlaže više od 2.000 dela koja su naslednici ustupili gradu na dvadeset godina, a privatni Muzej starovremenskih motocikala Dragana Markuševa drži preko sto motocikala i trideset bočnih prikolica.

Gradska biblioteka iz 1923. ima oko 200.000 knjiga i matična je za osam južnobanatskih opština, dok Istorijski arhiv čuva 827 fondova. U kalendaru se ponavljaju Bijenale umetnosti, koje traje od 1981, Internacionalni karneval iz 2003. u junu, Pančevački džez festival krajem oktobra, Klasik fest, Ex Teatar Fest, Dan grada 8. novembra i gradska slava Velika Gospojina 28. avgusta.

Osnovnih škola je dvadeset jedna, srednjih osam. Gimnazija „Uroš Predić“ vuče koren od realke iz 1851, uzdignute 1863, i u zaštićenoj je zgradi iz 1888; đak joj je bio Mihajlo Pupin, Uroš Predić je izveo svih sedam razreda, a Miloš Crnjanski je tu predavao 1921–22. Elektrotehnička škola „Nikola Tesla“ vodi četvorogodišnje IT profile, pa se tehnička škola završava kod kuće.

Na visokom obrazovanju se staje: jedini je privatni stomatološki fakultet iz 2002, pa se studira u Beogradu ili Novom Sadu. „Dečja radost“ drži dvadeset vrtića, blizu 3.000 dece i oko 700 na listi čekanja. Opšta bolnica je sekundarnog nivoa i ima porodilište, ali nema kardiohirurgiju, neurohirurgiju ni zračnu terapiju; Dom zdravlja drži devetnaest ambulanti po naseljima i selima.

Bazen i hala su na SRC Strelište, šest šljakastih terena na SRC Mladost, a na Barutani skejt park i penjačka stena koju grad naziva prvom betonskom u Srbiji. FK Železničar je četvrtim mestom u Superligi 2025/26, najboljim ikad, izborio Ligu konferencija. Tržni centar BIG ima 28.000 kvadrata.

Sve se svodi na Pančevački most: otvoren 10. novembra 1935, srušen 1941. i obnovljen do 1946, dug 1.526 metara, s dve kolovozne trake u svakom smeru i jednim železničkim kolosekom. Teretnjaci preko dvanaest tona zabranjeni su od septembra 2021, rekonstrukcija prilaza najavljena je za proleće 2027, a prelaz kod Ade Huje obećava se od 2003. i nije sagrađen.

Zato posao radi voz: od Pančeva Glavne do Beograda Centra dvadeset četiri minuta, od 2025. i dalje na Novi Beograd i Zemun, radnim danom češće nego nedeljom; u gradu su četiri stajališta — Glavna, Varoš, Strelište i Vojlovica. BG Voz ne stiže dovde, staje u Ovči.

Pantransport vozi za Beograd Dunav i Blok 42, sela su na gradskim i prigradskim linijama, a beogradski prevoz je od 1. januara 2025. besplatan. Automobilom je do centra dvadeset tri minuta bez gužve, dvostruko u špicu; Pupinov most je duži, ali često brži. Biciklom se preko mosta praktično ne ide; EuroVelo 6 prolazi banatskom obalom. Zimi, po magli, voz je najsigurniji.

Stanovanje ima četiri sloja. Austrougarsko jezgro čine Centar, Gornji grad — u gradu poznat kao Margita — i Donji grad; planska naselja iz šezdesetih do osamdesetih, dizana za industrijsku radnu snagu, to su Tesla, Kotež 1 i 2, Strelište, Sodara i Mladost; osamdesete su donele individualnu gradnju na Misi, Novoj Misi i Kudeljarskom nasipu; pripojena su naselja Vojlovica, Topola i Skrobara, a uz njih ide i devet sela.

Prosečna postignuta cena novogradnje za 2024. je 1.337 evra po kvadratu, godišnje se odobri 1.201 stan, a završi 791. Najveći popust nosi stara neobnovljena gradnja u jezgru, dok useljiva novogradnja traži višestruko više; kupovina u izgradnji osetno je jeftinija.

Kotež i Tesla imaju daljinsko grejanje, parking i školu u krugu šetnje; Gornji grad se naslanja na Gradsku šumu i najdalji je izgrađeni deo od rafinerije; Strelište je povoljno i ima železničko stajalište; Vojlovica i Topola su jeftine jer su kilometar od nekadašnje Azotare. Od sela jedino Starčevo živi kao predgrađe; ostala su ratarska i sva gube stanovnike.

Južni Banat se dohvata bez prelaska Dunava, a većina poznatih odredišta u Srbiji ostaje s druge strane mosta. Kovačica je tridesetak kilometara: slovačko selo čije je naivno slikarstvo 3. decembra 2024. upisano na Uneskovu Reprezentativnu listu, a tamošnja galerija, otvorena 15. maja 1955, bila je prva seoska galerija u Jugoslaviji.

U Idvoru, četrdesetak kilometara, rođen je Mihajlo Pupin: rodna kuća, škola iz 1843. i Narodni dom iz 1935. Deliblatska peščara i Devojački bunar su na trideset pet kilometara, uz proveru pristupa posle požara 2026. Vršac je šezdesetak: Gudurički vrh od 641 metra, najviša tačka Vojvodine, vinska Gudurica i manastir Mesić.

Bela Crkva ima sedam kopovskih jezera i spasioce u sezoni; do Rama, osmanske tvrđave iz 1483. s jedinim sačuvanim karavan-sarajem u Srbiji, vozi skela iz Banatske Palanke koja staje po nevremenu i ledu. Zrenjanin i Carska bara su na sedamdesetak kilometara, a Temišvar, Evropska prestonica kulture 2023, oko 134 — za njega treba pasoš. Subotom uveče se ipak ide u Beograd, dvadesetak kilometara preko mosta.